ลักษณะสุขภาพกายและสุขภาพใจ
พระราชวรมุนี (ประยูร ธมฺมจิตฺโต)

                    สุขภาพกายที่ดีต้องมีความแข็งแรง ทนทาน และยืดหยุ่น ซึ่งตรงกับสุขภาหใจที่ดีที่ต้องมี มโนมยิทธิ ขันติ และมัตตัญญุตา

                    แข็งแรง (Strong) = สัจจะ ทมะ
                    ทนทาน (Persevere) = ขันติ
                    ยืดหยุ่น (Flexible) = จาคะ

                    คนที่มีสุขภาพกายดี คือ แข็งแรง นักกีฬาต้องแข็งแรงกล้ามเนื้อดี ยกของหนักได้ และมีความทนทาน ทำงานได้ทน ขึ้นตึกชั้นที่ ๙ ขณะ ลิฟท์เสียก็ยังไม่ต้องนั่งพักทุกชั้น แล้วก็ยืดหยุ่นกระดูกข้อต่อต่างๆดี ล้มก็ไม่หักง่าย สุขภาพใจก็คล้ายๆกัน ความแข็งแรงในคนที่มีกำลังใจเรียกว่า will power เป็นคนตั้งใจจริงเพราะมีสัจจะ เมื่อกำลังใจพัฒนามากขึ้นด้วย ทมะคือการฝึกฝนก็จะเกิดมโนมยิทธิ

                    "มโนมัย" แปลว่า เกิดจากใจ "อิทธิ" แปลว่า ความสำเร็จ มโนมยิทธิ จึงหมายถึงความสำเร็จที่เกิดจากกำลังใจ มโนมยิทธิเป็นฤทธิ์อย่างหนึ่งที่ทำให้กระแสจิตกล้าแช็ง เราอาจใช้กระแสจิตสะกดคนได้ เช่น นักพูดไฮด์ปาร์ค เวลาปราศรัยจะสะกดคนเพราะมีมโนมยิทธิจูงใจคนไดั มโนมยิทธิขั้นต้นคือมี will power กระแสจิตแรงกล้า

                    หลวงวิจิตรวาทการเล่าว่า มุสโสลินีเป็นคนที่มีกระแสจิตแรงกล้า เขาจัดหัองทำงานเป็นห้องโถงโล่งๆ ตั้งโต๊ะทำงานของเขาไว้ตรงมุมสุดของห้อง คนที่มาหาจะเข้าประตูเดียวตรงหน้าเขาแล้วต้องเดินตรงมาหาเขา พอประตูเปิดเขาก็นั่งมองคนที่เดินมาหาเขา บางคนที่ประสงค์ร้ายต่อเขาจะมีพิรุธออกมา บางทีถึงกับเข่าอ่อนเลยเพราะสู้กระแสจิตมุสโสลินีไม่ไหว

กระแสจิตมี ๒ กระแส คือกระแสแรงและกระแสอ่อน

                    อย่างแรกคือ กระแสแรง คนที่มีกระแสจิตแรงในทางลบทำให้คนกลัวเพราะมีสมาธิและโทสะแรงกล้า กระแสจิตเป็นเรื่องธรรมดา ท่านนั่งในรถและปิดกระจกรถให้หมดแล้วมองคนเดินผ่านด้วยกระแสจิตที่ด่อเนื่องมีสมาธิในการมอง คนที่ไม่มีสมาธิกระแสจิตอ่อน ก็จะหันไปสนใจเรื่องอื่น แต่คนไหนมีสมาธิมองอย่างต่อเนื่องนานๆ คนถูกมองจะรู้ตัว บางทีท่านคงเคยรู้สึกว่ามีคนมองเราหรือสะกดรอยตามเรา อันนี้เป็นความจริงที่ศึกษากันในวิชา Parapsychology กระแสจิตแบบนี้เรียกว่า กระแสจิตแรงกล้า คือมีสมาธิบวกกับโทสะ หรือสมาธิบวกกับวิริยะ ถ้าเป็นแบบหลังจะดีกว่า

                    อีกกระแสหนึ่งเป็นกระแสที่ดีเหมือนกันคือ กระแสอ่อน เพราะแผ่เมตตา ตรงข้ามกับกระแสโกรธที่จะข่มคน เวลาเราโกรธแล้วมองเด็ก เด็กจะร้อง แต่เด็กก็แปลก ผู้ใหญ่คนไหนรักเขา เขารู้นะ เหมือนกระแสจิตถึงกัน เด็กจะชอบเขา เราไปหาหลวงพ่อที่คนไปกราบไหว้มากๆ คนนิยมไปหาท่านเพราะท่านมีเมตตาสูงจนเรารุ้สึกได้

                    กระแสจิตที่ดีหมายถึงกระแสจิตที่สมาธิบวกกับเมตตา ถ้าสมาธิบวกกับโทสะจะเป็นอัตตาธิปไตย สำหรับธรรมาธิปไตยต้องหัดแผ่เมตตา ให้ความรักความปรารถนาดีแก่คนอื่น ถ้าเร ามีสมาธิบวกกับเมตตา เราจะไดักระแสจิตที่แข็ง คุมคนอยู่และคนรัก แต่ถ้าสมาธิบวกกับโทสะ ท่านแข็งแกร่ง แต่คนเกรงกลัว กระแสจิตเป็นเรื่องที่เวลาทำงานด้วยกันจะรู้กัน คนยอมลงกันนั้น บางทียอมตามเพราะความเกรงกลัวก็มี ยอมตามด้วยความรักก็มี ที่ยอมตามด้วยความรักเพราะกระแสจิตเรามีสมาธิบวกกับเมตตา นี่คือ กำลังใจที่เข้มแข็ง ดังภาษิตที่ว่า แข็งแรงแต่อย่าแข็งกระด้าง อ่อนโยนแต่อย่าอ่อนแอ

                    นอกจากจะเข้มแข็งแล้ว สุขภาพจิตที่ดีต้องทนทานและยืคหยุ่น ความทนทานมาจากขันติคือ ความอดทน ไดัแก่ทนลำบาก ทนตรากตรำ และทนเจ็บใจ แม้ลำบากเพียงไหนก็สู้ได้ ไม่ยอมแพ้ง่ายดาย ไม่ใช่คนเปราะบางที่แตกหักง่าย

                    แต่บางคนเปราะบางมาก จึงแตกหักง่ายเพราะไม่ยืดหยุ่น บางคนตกเหมือนก้อนดินคือ แตกไปเลย บางคนตกเหมือนลูกปิงปองที่กระดอนขึ้นมาอีก ท่านลองดูรถยนต์ที่วิ่งได้ดี แม้จะตกหลุมตกร่องเพลาก็ไม่หัก เพราะมีตัวกันกระเทือนที่เรียกว่าโช้คอับหรือ Shock absorber เราต้องติดโช้คอับให้กับใจของเรา เวลาปะทะกับเรื่องร้ายจะไม่แตกหัก เช่นฝึกคิดในแง่ขำขัน ฝึกให้อภัยและใช้คำว่า "ไม่เป็นไร" บ่อยขึ้น นั่นคือปฏิบัติธรรมข้อจาคะคือสละสิ่งไม่ดีออกไปจากจิตใจ

                    สุขภาพใจที่แข็งแรงทนทานและยืดหยุ่นเป็นลักษณะของใจที่มีธรรมะ ๔ ประการ คือ สัจจะ ทมะ ขันติ จาคะ คนขาดธรรมะเหล่านี้ สุขภาพใจไม่แข็งแรง ไม่ทนทานและไม่ยืดหยุ่น พอถูกเชื้อโรคคือ ความโลภ ความโกรธ ความหลงรุกรานก็ทุกข์มาก เพราะเปราะบางต่อกิเลส

                    ความโลภมากทำให้เสียสุขภาพใจ พออยากได้แล้วไม่ได้ดังใจก็ผิดหวัง เกิดความคับข้องใจ ยมปิจฉํ น ลภติ ตมปิ ทุกข ปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ปิเยหิ วิปปโยโค ทุกโข พลัด พรากจากของรักคนรักเป็นทุกข์ อปปิเยหิ สมปโยโค ทุกโข ประสบสิ่งที่ เราไม่รักก็เป็นทุกข์ ความโกรธคือขัดเคืองใจเพราะไม่ได้ดังปรารถนา กลายเป็นความอาฆาตพยาบาท

                                        จำพิฆาตเพื่อนรักให้ตักษัย
                                        ผลประโยชน์ขัดกันต้องบรรลัย
                                        ตายเสียได้ข้างหนึ่งจึงจะดี

                    บางคนโกรธมากๆเอาปืนมายิงเพื่อนร่วมงานตายก็มี ความหลงคือเชื่อผิดเข้าใจผิด พอเข้าใจผิดมากก็เห็นผิดเพี้ยน จากความเป็นจริงที่เรียกว่า Out of Reality เช่น บางคนเคยมีเงินมากๆ พอถูกโกงไปก็สร้างภาพว่าตัวเองเป็นมหาเศรษฐี

                    เคยไปบรรยายธรรมให้หมอและพยาบาลที่โรงพยาบาลรักษาโรคจิตฟัง ปรากฏว่าก่อนจะเข้าห้องบรรยายก็นั่งรอความพร้อมอยู่ข้างนอก มีผู้ชายคนหนึ่งแต่งตัวโก้ถือแฟ้มเข้ามา พอมาเจอพระปั๊บแกหยุดปุ๊บ มองหน้าแล้วแกก็เปิดแฟ้ม แล้วแกก็มองหน้า ท่าทางคล้ายเป็นหมอที่นี่ เข้าใจว่าเราเป็นคนไข้ของเขาที่หนีไปบวช

                    จึงถามเขาว่า "มีอะไรหรือโยม"
                    เขาบอกว่า "ของหายซิท่าน" ตอบแล้วมามองหน้าเรา คงนึกว่า เราขโมย
                    อาตมาถามต่อว่า "อะไรหายหรือโยม"
                    "มะพร้าวหาย"
                    "ลูกมะพรัาวหรือ?"
                    "ไม่ใช่" เขาตอบเสียงขรึม
                    "หน่อมะพร้าวหายหรือ?"
                    "ไม่ใช่ ต้นใหญ่ลูกเต็มต้นเลย ไม่รู้มือดีที่ไหนมันขโมยไป"  เขาตอบ พร้อมกับบ่นพึมพำ

                    อาตมานึกในใจว่ามะพร้าวต้นใหญ่ขนาดนั้นใครจะขโมย กำลังคิดจะถามต่อ พอดีพยาบาลเดินผ่านมาคว้าแขนชายคนนั้นเข้าห้องคนไข้ จึงถึงบางอ้อว่าเราไปสัมภาษณ์คนไข้โรงพยาบาลเข้าแล้ว เราดูไม่ออกเลย แต่งตัวดี หน้าตาดี สักพักหนึ่ง พยาบาลเดินออกมาขอโทษที่ปล่อยให้คนไข้ของโรงพยาบาลมารบกวนวิทยากรและบอกว่า "เขาไม่มีพิษภัยหรอก เขาเคยมีสมบัติเยอะแล้วถูกโกงหมดดัว เลยเสียสติ โลภแล้วไม่ได้เลยผิดหวัง บัญชีของแกจดไว้หมด สมบัติเยอะ แล้วของแกหายทุกวัน วันนี้ยังดีนะท่านที่แค่มะพร้าวหาย เมื่อวานนี้แกบ่นว่า ถนนสุขุมวิทของแกหายไปทั้งสายเลย"

                    คนเราเพี้ยนกันได้ เขาเคยมีแล้วหมดตัวจีงทำใจไม่ไดั เพราะใจไม่มีความแข็งแรง ทนทานและยืดหยุ่น พอถูกความโลภ ความโกรธและความหลงครอบงำท่วมท้น ก็มีอาการวิปริตจนเสียสุขภาพใจ

                    คนเราเวลาเจอเรื่องกระเทือนใจแรงๆ บางทีเสียสติได้ ท่านเคยตามข่าวไหม หมู่บ้านกระทูนที่ซุงมันไหลตามน้ำลงมาท่วมทับ อ่านข่าวหลังจากนั้นไม่นาน คนที่รอดชีวิตกลุ่มหนึ่งฆ่าตัวตาย พวกเขาทุกข์มาก กลุ่มที่สองเสียสติ

                    ตึกถล่มที่รอยัลพลาซ่าโคราชแล้วเกิดอะไรขึ้น สุขภาพจิตของผู้ประสบภัยแย่มาก คงทำใจไม่ได้ คนเหล่านี้ทุกข์มากจนบางครั้งทนไม่ได้ สุญเสียหมด อาจคิดฆ่าตัวตายหนีความทุกข์ ทุกข์คือทนได้ยาก เมื่อเหลือทนสุดจะทน จึงอยากฆ่าตัวตายหนีทุกข์ ที่เราเรียกว่าคิดสั้น

                    ที่ว่าคิดสั้นเพราะมีวิธีอื่นที่จะแก้ความทุกข์ของคุณอยู่แต่คุณไม่เลือก กลับเลือกเอาวิธีฆ่าตัวตาย ทำไมไม่เลือกวิธีอื่น คุณอยากจะประสบความสำเร็จในบางเรื่องถ้าวิธีนี้ล้มเหลว ยังมีวิธีอื่นที่ด้องทำอะไรต่างๆ ซึ่งอาจใช้ได้ ทีนี้คนบางคนทุกข์มากไม่รุ้จะหาทางออกทางไหน อย่างเด็กนักเรียนชั้น ม.๑  ของโรงเรียนมีชื่อแห่งหนึ่งได้ผูกคอตายเมื่อ ๒ ปี ก่อน เราว่าเด็กคิดสั้นไหม เขามาจากสระบุรีและเคยสอบได้คะแนนดีมาจากจังหวัดของเขา พอมาเรียนที่โรงเรียนนี้แล้วคะแนนตกต่ำ เขาไม่เคยปรึกษาญาติที่พักดัวยกัน แล้ววันหนึ่งเขาก็ฆ่าตัวตาย เขาไม่เคยตกต่ำในการเรียน มีปัญหาแล้วทนไม่ได้ก็ฆ่าตัวตาย ใจเขาไม่ทนทานและไม่ยืคหยุ่น